Op school moeten mobiele telefoons worden ingeleverd, wat pubers braaf doen. En dan komen ze in de klas en vraagt hun docent of ze willen figureren in hun influencer-video.
Telefoon thuis of in de kluis; dat is het beleid op de meeste middelbare scholen sinds begin 2024. Logisch: telefoons leiden af en zorgen voor onrust in de klas. Maar waar pubers hun mobiel in hun kluisje moeten achterlaten, filmt hun docent zichzelf met zijn telefoon voor TikTok. Grappen makend, soms met leerlingen erbij, herkenbaar in beeld. En die video komt online.
Docenten als Meester Jesper, Hans en Ferry, of Juf Sanne, Didem en Melissa, en accounts als Mevrouw El Guebli en Aardrijkskunde Kennisclips hebben tien- tot honderdduizenden volgers. Ze filmen een deel van hun video’s in de klas, met studenten (deels) zichtbaar in beeld, en hun stemmen goed verstaanbaar.
Alleen voor pubers streng beleid
Dat docenten wel mogen filmen terwijl leerlingen hun telefoon moeten inleveren, wringt. Er is blijkbaar een streng beleid voor leerlingen, maar weinig bescherming als ze vervolgens online verschijnen in video’s van hun docent. Video’s die ook nog eens gericht zijn op entertainment en persoonlijke branding. Die leuke leerlingen zorgen natuurlijk voor leuke content en dus voor veel views, likes en volgers. En het is niet gek om te denken dat met een groot aantal volgers ook het geld volgt. Veel volgers hebben kan namelijk behoorlijk lucratief zijn. En daar werken leerlingen belangeloos aan mee.
Ander gedrag in de klas
Naast dat het gek is dat leerlingen meewerken aan de online branding van hun docent en school, leidt video’s maken in de klas ongetwijfeld tot een sfeer waarin leerlingen voortdurend alert zijn op mogelijke opnames, wat de natuurlijke dynamiek van de klas verstoort. Wanneer er in de klas opnames worden gemaakt met een mobiele telefoon door een docent, ook al is dit buiten de normale lestijd, verandert het gedrag van leerlingen. Ze worden zich bewuster van hun handelingen en passen hun gedrag aan vanwege de wetenschap dat ze kunnen worden gefilmd.
Deze gedragsaanpassing kan niet alleen de dynamiek, maar ook de sfeer in de klas verstoren. Leerlingen kunnen zich geremd voelen om vragen te stellen of fouten te maken, uit angst dat dit wordt vastgelegd en mogelijk online gedeeld. Dit kan leiden tot een minder open en veilige leeromgeving, waarin leerlingen zich minder vrij voelen om actief deel te nemen aan het leerproces. Of juist dingen doen die ze niet willen. En wat als een leerling niet in beeld wil, of mag van zijn of haar ouders, terwijl alle anderen wel meedoen? Dat zorgt voor scheven verhoudingen in de klas.
Likes en volgers scoren
In een video van Aardrijkskunde Kennisclips geeft de docent chocolade aan een leerling die ongesteld is. Op zich goed dat hij het onderwerp toegankelijk maakt en openlijk in de klas bespreekt, maar moet het dan ook online? Dan gaat het niet meer om begrip tonen voor een leerling, maar om likes en volgers scoren.
Ik ga ervan uit dat de docent toestemming heeft gevraagd, en gekregen, maar kun je van een minderjarige scholier verwachten dat die zich vrij genoeg voelt om ‘nee’ te zeggen? Als de docent, met al zijn volgers, jou vraagt om mee te doen, dan is de druk best groot. Bovendien speelt de machtsverhouding in de klas ook een rol. Een docent is een autoriteitsfiguur, en veel leerlingen voelen zich bezwaard om tegen hem of haar in te gaan. Zelfs als ze zich er ongemakkelijk bij voelen, zeggen ze toch ja – uit beleefdheid en omdat ze misschien denken dat weigeren gevolgen heeft voor hun relatie met de docent.
Pubers en hun puberbrein
Wat deze influencerdocenten ook niet moeten vergeten is dat ze dealen met leerlingen met een puberbrein: een brein dat niet in balans is. Hun prefrontale cortex, het voorste hersengedeelte, ontwikkelt zich langzamer dan de rest van hun hersenen. En laat dat nu net het gebied zijn dat verantwoordelijk is voor planning, controle en het overzien van gevolgen. Pubers kunnen daardoor de consequenties van hun keuzes nog niet goed inschatten. Wat nu leuk lijkt, is over vijf jaar misschien helemaal niet meer zo grappig. Maar dan zijn die video’s nog steeds online te vinden. En zit het meisje dat chocolade kreeg van haar docent omdat ze ongesteld was dan helemaal niet op dit TikTok-moment te wachten.
Privacy
De populariteit van deze docenten op sociale media is voor een groot deel te danken aan de betrokkenheid van hun leerlingen. Maar hoe zit het met de privacy van die leerlingen? Leerlingen niet herkenbaar in beeld brengen is AVG technisch makkelijk, maar hoe zit dat met hun stem? Die mag blijkbaar gewoon worden gebruikt in die video’s. Wordt er eigenlijk wel nagegaan wie wel en niet gehoord wil worden? En wat is de rol van school hierin? Zijn ouders op de hoogte dat hun puber in de klas zit bij een docent die ook influencer is? Je mag toch hopen dat er richtlijnen voor zijn opgesteld, en dat die ook zijn gedeeld met de ouders.
Gratis figurant
Als we willen dat leerlingen bewust leren omgaan met de online wereld en social media, dan is de taak van docenten om het daar over te hebben. Docenten zijn er om les te geven, niet om met de klas content te maken voor hun bijbaan als influencer. Het is niet professioneel. Het zorgt voor onduidelijkheid, oneerlijke verschillen en soms zelfs risico’s voor de privacy van leerlingen. Wil je influencer zijn? Prima. Maar niet in de klas. De school is geen podium, en leerlingen zijn geen figuranten.
